TP.HCM đang từng bước xây dựng mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm thống nhất, kết nối các phòng xét nghiệm công lập và tư nhân nhằm phát hiện sớm tác nhân gây bệnh, cảnh báo nguy cơ và chủ động ứng phó với các bệnh truyền nhiễm mới nổi, tái nổi. Đây được xem là “lá chắn” quan trọng giúp Thành phố nâng cao năng lực y tế dự phòng và sẵn sàng trước nguy cơ đại dịch trong tương lai.
Ngày 04/11/2026, Sở Y tế TP.HCM ban hành Kế hoạch số 16548/KH-SYT về thành lập và phát triển mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm đến năm 2030.
Đây là bước đi mang ý nghĩa chiến lược nhằm củng cố năng lực giám sát dịch bệnh, tăng cường phối hợp giữa các cơ sở xét nghiệm và hình thành cơ chế huy động nguồn lực đồng bộ khi xuất hiện các tình huống y tế công cộng khẩn cấp.
Vì sao TP.HCM cần xây dựng mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm?
Xét nghiệm là một trong những năng lực cốt lõi của hệ thống phòng, chống bệnh truyền nhiễm. Kết quả xét nghiệm không chỉ giúp xác định tác nhân gây bệnh mà còn hỗ trợ theo dõi tình hình dịch tễ, đánh giá đặc điểm miễn dịch cộng đồng và cung cấp dữ liệu cho các mô hình cảnh báo sớm.
Hiện nay, TP.HCM có hệ thống phòng xét nghiệm đa dạng, bao gồm các cơ sở công lập, tư nhân, y tế dự phòng và điều trị. Nhiều cơ sở có khả năng triển khai các kỹ thuật từ cơ bản đến chuyên sâu, đặc biệt trong lĩnh vực vi sinh và sinh học phân tử.
Theo kết quả khảo sát tháng 8/2025, năng lực xét nghiệm trên địa bàn nhìn chung đáp ứng yêu cầu đối với tình hình bệnh tật hiện nay.
Tuy nhiên, hệ thống vẫn tồn tại một số hạn chế trong việc kết nối và phối hợp, đặc biệt ở các hoạt động chia sẻ dữ liệu, điều phối mẫu bệnh phẩm, hỗ trợ kỹ thuật và huy động công suất xét nghiệm.
Những khoảng trống này thể hiện rõ giữa khối y tế dự phòng và điều trị, cũng như giữa hệ thống công lập và tư nhân.
Yêu cầu cấp thiết đối với đô thị lớn như TP.HCM
TP.HCM là trung tâm kinh tế, giao thương và giao lưu quốc tế lớn, với mật độ dân cư cao và nhu cầu chăm sóc sức khỏe đa dạng.
Sau khi mở rộng địa giới hành chính, sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, phạm vi quản lý y tế của Thành phố rộng hơn, đồng thời nguy cơ dịch bệnh cũng trở nên đa dạng và phức tạp hơn.
Vì vậy, yêu cầu quan trọng không chỉ là phát triển năng lực xét nghiệm riêng lẻ mà còn phải thiết lập cơ chế tổ chức, điều phối và chia sẻ nguồn lực, giúp các phòng xét nghiệm hoạt động như một mạng lưới thống nhất.
Cấu trúc mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm tại TP.HCM
Theo Kế hoạch số 16548/KH-SYT, mạng lưới sẽ kết nối các phòng xét nghiệm công lập và tư nhân trên địa bàn Thành phố.
Hệ thống được tổ chức với ba cấu phần chính:
- Ban điều hành mạng lưới: Chịu trách nhiệm tổ chức, chỉ đạo và điều phối hoạt động.
- Hệ thống thu thập, vận chuyển mẫu bệnh phẩm: Bảo đảm quá trình tiếp nhận, phân luồng và chuyển gửi mẫu diễn ra thông suốt.
- Hệ thống phòng xét nghiệm: Được phân thành 5 cấp độ năng lực để đáp ứng các yêu cầu chuyên môn khác nhau.
Trong đó, Sở Y tế TP.HCM giữ vai trò chỉ đạo và điều hành tổng thể.
Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM (HCDC) là cơ quan thường trực, đầu mối kỹ thuật và điều phối chuyên môn. Trung tâm Kiểm chuẩn xét nghiệm Thành phố hỗ trợ quản lý và bảo đảm chất lượng xét nghiệm.
Thiết lập hệ thống điều phối và vận chuyển mẫu ngay từ thời bình
Một điểm đáng chú ý là hệ thống thu thập, vận chuyển mẫu và Trung tâm điều phối mẫu được tổ chức như cấu phần thường trực của mạng lưới.
Hệ thống này được thiết lập và vận hành ngay trong điều kiện bình thường, thay vì chỉ triển khai khi dịch bệnh bùng phát.
Nhờ đó, hoạt động tiếp nhận, phân luồng và chuyển gửi mẫu bệnh phẩm đến các phòng xét nghiệm phù hợp có thể được duy trì liên tục.
Khi số lượng mẫu tăng cao trong tình huống dịch bệnh khẩn cấp, mạng lưới có thể nhanh chóng mở rộng năng lực điều phối, hạn chế tình trạng bị động hoặc quá tải cục bộ.
Mục tiêu phát triển mạng lưới xét nghiệm đến năm 2030
Theo kế hoạch, trong quý IV/2026, Sở Y tế TP.HCM sẽ ban hành quyết định thành lập mạng lưới và Ban điều hành, tổ chức ký kết thỏa thuận tham gia với các phòng xét nghiệm trên địa bàn và đưa mạng lưới vào vận hành.
Đến năm 2030, Thành phố đặt ra hai chỉ tiêu quan trọng:
- 70% số phòng xét nghiệm thực hiện xét nghiệm bệnh truyền nhiễm trên địa bàn tham gia mạng lưới.
- 90% số phòng xét nghiệm thực hiện xét nghiệm bệnh truyền nhiễm được cập nhật năng lực trên Bản đồ số năng lực xét nghiệm.
Xây dựng Bản đồ số năng lực xét nghiệm
Bản đồ số năng lực xét nghiệm là công cụ hỗ trợ ngành y tế theo dõi và đánh giá năng lực thực tế của từng cơ sở.
Thông qua hệ thống này, cơ quan quản lý có thể chủ động xác định các phòng xét nghiệm phù hợp để điều phối mẫu bệnh phẩm, hỗ trợ kỹ thuật và huy động công suất khi cần thiết.
Việc số hóa thông tin năng lực xét nghiệm cũng góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, tăng khả năng kết nối và sử dụng nguồn lực y tế trên toàn Thành phố.
Tăng cường giám sát, phát hiện sớm và cảnh báo nguy cơ dịch bệnh
Mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm hướng đến việc nâng cao năng lực giám sát thường quy và đáp ứng dịch bệnh theo Điều lệ Y tế Quốc tế (IHR) và Chương trình An ninh Y tế Toàn cầu (GHS).
Bên cạnh đó, hệ thống chú trọng thiết lập cơ chế bảo đảm và kiểm soát chất lượng xét nghiệm phù hợp với từng cấp độ năng lực, đồng thời tăng cường an toàn sinh học và an ninh sinh học.
Giá trị quan trọng của mạng lưới không chỉ nằm ở khả năng huy động khi đại dịch xảy ra mà còn ở hoạt động chuẩn bị và giám sát ngay từ thời bình.
Các phòng xét nghiệm sẽ tham gia theo dõi sự biến động của những chủng vi rút có nguy cơ gây đại dịch ở người, đồng thời phát hiện các trường hợp nhiễm chủng vi rút mới.
Việc kết nối kết quả xét nghiệm với thông tin dịch tễ giúp nhận diện sớm những dấu hiệu bất thường, chẳng hạn như sự gia tăng đột ngột của một nhóm bệnh, sự xuất hiện của tác nhân gây bệnh chưa từng ghi nhận hoặc những thay đổi về đặc điểm di truyền của mầm bệnh đang lưu hành.
Nâng cao chất lượng xét nghiệm và bảo đảm an toàn sinh học
Song song với hoạt động giám sát, các phòng xét nghiệm tham gia mạng lưới sẽ được hỗ trợ đào tạo, giám sát kỹ thuật, thực hiện nội kiểm, ngoại kiểm và bảo đảm an toàn sinh học.
Từ năm 2027, hoạt động tập huấn và diễn tập các tình huống giả định sẽ được tổ chức hằng năm.
Thành phố cũng chú trọng chuẩn bị, dự trữ trang thiết bị, vật tư, hóa chất và sinh phẩm phục vụ xét nghiệm các bệnh truyền nhiễm mới nổi, tái nổi.
Đặc biệt, việc phối hợp với ngành thú y và lĩnh vực môi trường theo cách tiếp cận Một sức khỏe (One Health) sẽ góp phần phát hiện sớm các nguy cơ dịch bệnh có nguồn gốc từ động vật và môi trường.
Phương án ứng phó khi xuất hiện tác nhân gây bệnh mới
Mạng lưới xét nghiệm được xây dựng nhằm bảo đảm khả năng phản ứng linh hoạt trước những tình huống dịch bệnh khác nhau, từ nguy cơ xâm nhập đến khi dịch bệnh xuất hiện và lây lan trong cộng đồng.
Khi xuất hiện nguy cơ dịch bệnh từ bên ngoài
Trong trường hợp xuất hiện tác nhân gây bệnh mới có nguy cơ lây lan toàn cầu nhưng chưa ghi nhận ca bệnh tại TP.HCM, HCDC sẽ phối hợp với Đơn vị Nghiên cứu Lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) và Viện Pasteur TP.HCM để chủ động chuẩn bị kỹ thuật xét nghiệm, sinh phẩm và vật tư cần thiết.
Các phòng xét nghiệm từ cấp độ 4 trở lên được đặt trong trạng thái sẵn sàng huy động.
Thành phố đồng thời tăng cường trao đổi dữ liệu xét nghiệm và thông tin di truyền của tác nhân gây bệnh với những địa phương đã ghi nhận ca bệnh, nhằm cập nhật kinh nghiệm và xây dựng phương án ứng phó phù hợp.
Khi dịch bệnh xuất hiện tại TP.HCM
Khi dịch bệnh xuất hiện trên địa bàn, các phòng xét nghiệm từ cấp độ 1 đến cấp độ 5 sẽ được huy động tùy theo mức độ nguy cơ.
Hoạt động xét nghiệm tập trung ưu tiên các nhóm và khu vực có nguy cơ cao, bao gồm người tiếp xúc gần, người có triệu chứng nghi ngờ, các điểm nguy cơ cao và khu vực cách ly.
Công suất xét nghiệm có thể được tăng cường thông qua việc huy động các phòng xét nghiệm liên ngành, phòng xét nghiệm lưu động và lực lượng hỗ trợ như nhân viên y tế, sinh viên và tình nguyện viên.
Nhờ hệ thống vận chuyển và điều phối mẫu đã được vận hành thường xuyên, việc phân luồng và chuyển gửi mẫu bệnh phẩm có thể nhanh chóng mở rộng khi nhu cầu xét nghiệm tăng đột biến.
Bài học từ COVID-19 và chiến lược chủ động phòng chống đại dịch
Kinh nghiệm từ đại dịch COVID-19 cho thấy năng lực xét nghiệm và giám sát dịch tễ là những yếu tố quan trọng quyết định khả năng phát hiện, đánh giá và kiểm soát dịch bệnh.
Một hệ thống xét nghiệm mạnh không chỉ giúp xác định tác nhân gây bệnh mà còn hỗ trợ nhận diện sớm nguy cơ, theo dõi xu hướng lây lan và cung cấp bằng chứng khoa học phục vụ các quyết định phòng, chống dịch.
Việc thành lập và phát triển mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm đến năm 2030 vì vậy không đơn thuần là kết nối các phòng xét nghiệm.
Đây còn là quá trình xây dựng một hệ thống giám sát chủ động, liên thông, có khả năng chia sẻ dữ liệu và huy động đồng bộ nguồn lực của toàn Thành phố.
Đồng thời, kế hoạch đánh dấu bước chuyển từ tư duy ứng phó khi dịch bệnh đã xảy ra sang chủ động giám sát, phát hiện sớm, cảnh báo nguy cơ và chuẩn bị sẵn sàng các phương án ứng phó.
Xây dựng “lá chắn” bảo vệ sức khỏe cộng đồng trong tương lai
Mạng lưới xét nghiệm giám sát bệnh truyền nhiễm có thể không thường xuyên được nhìn thấy trong các hoạt động chăm sóc sức khỏe hằng ngày, nhưng lại đóng vai trò quan trọng đối với hệ thống y tế dự phòng.
Thông qua việc kết nối nguồn lực, chia sẻ dữ liệu và tăng cường năng lực xét nghiệm, TP.HCM hướng đến xây dựng một hệ thống phòng, chống dịch bệnh chủ động, có khả năng thích ứng trước các nguy cơ y tế công cộng mới.
Giá trị cốt lõi của mạng lưới là giúp Thành phố phát hiện nguy cơ sớm hơn, chuẩn bị tốt hơn và phản ứng nhanh hơn trước những thách thức dịch bệnh trong tương lai.
Kết nối nguồn lực – Chia sẻ dữ liệu – Cảnh báo sớm – Chủ động ứng phó dịch bệnh.
Nguồn: Sở Y tế TP.HCM – Kế hoạch số 16548/KH-SYT ngày 04/11/2026.
